دولت ژاپن در گامی معنادار برای مقابله با انحصارگرایی دیجیتال، دو غول فناوری یعنی اپل و گوگل را موظف کرده است تا دسترسی به فروشگاه‌های اپلیکیشن شخص ثالث و سامانه‌های پرداخت جایگزین را در اکوسیستم‌های موبایلی خود فراهم سازند. این تصمیم بر پایه‌ی تحقیقاتی است که کمیسیون تجارت منصفانه ژاپن (JFTC) از سال ۲۰۲۰ آغاز کرده و اکنون با انتشار «راهنمای قانون رقابت در بازار نرم‌افزارهای موبایل» به مرحله‌ی اجرا رسیده است. طبق این چارچوب قانونی که از ۲۷ آذر ۱۴۰۴ اجرایی می‌شود، این شرکت‌ها باید زیرساختی شفاف و منصفانه برای توسعه‌دهندگان فراهم کنند و امکان رقابت برابر را مهیا سازند.
در متن این دستورالعمل، صراحتاً تأکید شده است که نباید اطلاعات کاربری که از طریق سیستم‌عامل به‌دست می‌آید، ابزاری برای برتری دادن به اپلیکیشن‌های خودی باشد. همچنین، جلوگیری از دیده‌شدن اپلیکیشن‌های رقیب از طریق اقدامات غیرمستقیم مانند کند کردن فرآیند بررسی، حذف عمدی یا محدودیت در دسترسی به کاربران، تخلف محسوب می‌شود. در واقع، هدف این سیاست، ایجاد محیطی رقابتی و سالم برای توسعه‌دهندگان و کاربران است، جایی که نوآوری بتواند بدون سدهای مصنوعی شکوفا شود.
از نگاه من، اقدام ژاپن را باید به‌عنوان نقطه عطفی در تقابل دولت‌ها با انحصار پلتفرم‌های فناوری تفسیر کرد. سال‌هاست که اپل و گوگل با بهره‌گیری از موقعیت ممتاز خود، سهم بزرگی از درآمد بازار اپلیکیشن‌ها را به‌صورت انحصاری در اختیار گرفته‌اند. الزامی که حالا ژاپن وضع کرده، می‌تواند الگویی برای سایر کشورها باشد و در نهایت منجر به شکل‌گیری رقابتی سالم‌تر، قیمت‌گذاری منصفانه‌تر و فرصت‌های بیشتر برای استارتاپ‌ها شود. البته نباید از چالش‌های امنیتی و کیفی که با ورود فروشگاه‌های شخص ثالث به وجود می‌آید نیز غافل شد، اما با نظارت دقیق، می‌توان تعادلی میان رقابت‌پذیری و حفظ استانداردها برقرار کرد.
در نهایت، این حرکت ژاپن را می‌توان اقدامی هوشمندانه و پیش‌برنده در جهت احیای تعادل قدرت میان دولت‌ها، پلتفرم‌ها و توسعه‌دهندگان دانست؛ تلاشی برای بازگرداندن تنوع و انتخاب به دستان کاربران.
پایان عصر انحصار؟ قوانین سخت‌گیرانه ژاپن برای اپل و گوگل از راه می‌رسند
در ادامه‌ی تلاش‌های ژاپن برای مقابله با انحصار دو قطب اصلی دنیای دیجیتال، اپل و گوگل، کمیسیون تجارت منصفانه این کشور (JFTC) الزاماتی دقیق و چندلایه را به این شرکت‌ها تحمیل کرده است. مطابق با دستورالعمل منتشرشده، اپل و گوگل باید دسترسی کارکنان داخلی خود را به داده‌های توسعه‌دهندگان شخص ثالث به‌شدت محدود کنند تا از این اطلاعات برای ساخت محصولات مشابه سوءاستفاده نکنند. افزون بر این، ارائه‌ی گزارش‌های سالانه درباره میزان پایبندی به قانون نیز برای این دو غول فناوری اجباری خواهد بود.
در متن رسمی این دستورالعمل، به‌صراحت به دو ماده کلیدی اشاره شده است:
- ماده ۷، بند ۱ به‌وضوح اعلام می‌کند که اپل و گوگل نباید فروشگاه‌های اپلیکیشن را صرفاً به پلتفرم‌هایی محدود کنند که تحت مدیریت مستقیم یا غیرمستقیم خودشان قرار دارند. این ماده در واقع پشتیبان تنوع و رقابت آزاد در بازار اپلیکیشن‌هاست.
- ماده ۸، بند ۱ نیز تصریح می‌کند که توسعه‌دهندگان باید مجاز باشند از سیستم‌های پرداخت جایگزین استفاده کنند، بدون اینکه مجبور باشند الزماً از درگاه‌های پرداخت داخلی این دو شرکت بهره ببرند.
علاوه بر این، اپل و گوگل موظفند امکانات فنی و سخت‌افزاری موجود در دستگاه‌های خود را در اختیار اپلیکیشن‌های شخص ثالث قرار دهند؛ سیاستی که پیش‌تر در چارچوب قانون DMA اتحادیه اروپا نیز به تصویب رسیده بود.
طبق اعلام رسمی JFTC، این قوانین از ۱۸ دسامبر ۲۰۲۵ (۲۷ آذر ۱۴۰۴) اجرایی خواهند شد و تا آن زمان، فرآیند اطلاع‌رسانی و آماده‌سازی بسترهای لازم ادامه خواهد داشت. این مقررات بخشی از روند جهانی برای شکستن انحصار پلتفرم‌های بزرگ فناوری و فراهم‌سازی محیطی عادلانه و رقابتی در بازار اپلیکیشن‌های موبایل به شمار می‌روند.
ورود ژاپن به عرصه تنظیم‌گری دقیق در بازار دیجیتال، نه‌تنها واکنشی به رفتارهای انحصارگرایانه اپل و گوگل است، بلکه می‌تواند الهام‌بخش سایر کشورها در مسیر بازتعریف حاکمیت دیجیتال باشد. در دنیایی که داده‌ها قدرت‌آفرین‌ترین دارایی محسوب می‌شوند، این که یک شرکت با تکیه بر اطلاعات توسعه‌دهندگان بتواند محصولات مشابه ارائه دهد و هم‌زمان مانع از رشد رقبا شود، به‌وضوح مصداق رقابت ناعادلانه است.
حرکت ژاپن را باید گامی بلند در مسیر شفاف‌سازی، برابری و ایجاد بستر نوآورانه در اقتصاد دیجیتال دانست. این قوانین، اگرچه ممکن است با مقاومت اپل و گوگل مواجه شوند، اما در بلندمدت به نفع توسعه‌دهندگان، مصرف‌کنندگان و حتی خود پلتفرم‌ها خواهد بود؛ چراکه رقابت واقعی همیشه موتور پیشرفت بوده، نه انحصار.