اتحادیه اروپا در اقدامی صریح و کمسابقه، به تیکتاک هشدار داده که طراحی مبتنی بر اسکرول بیپایان و الگوریتمهای وابسته به آن میتواند ناقض قوانین تازه محتوای دیجیتال این اتحادیه باشد. بر اساس ارزیابیهای اولیه کمیسیون اروپا، تیکتاک نتوانسته بهدرستی خطرات ناشی از ویژگیهای اعتیادآور پلتفرم خود را بررسی و مدیریت کند؛ ویژگیهایی که بهطور مستقیم سلامت روانی و حتی جسمی کاربران، بهویژه کودکان و نوجوانان، را تهدید میکنند. این بررسیها در چارچوب اجرای «قانون خدمات دیجیتال» (DSA) انجام شده؛ قانونی که هدف آن مهار قدرت پلتفرمهای بزرگ و افزایش مسئولیتپذیری آنهاست.
طبق گزارشی که Ars Technica منتشر کرده، کمیسیون اروپا معتقد است سازوکار پاداشدهی مداوم تیکتاک ــ یعنی تزریق پیدرپی محتوای جدید ــ به شکلی طراحی شده که مغز کاربران را درگیر یک چرخه تکرارشونده و اعتیادآور میکند. این روند، میل به اسکرول بیوقفه را تقویت کرده و خروج از اپلیکیشن را برای کاربران دشوار میسازد؛ مسئلهای که میتواند پیامدهای جدی برای ذهن در حال رشد کودکان و نوجوانان داشته باشد. رئیس بخش فناوری اتحادیه اروپا نیز با تأکید بر خطرات اعتیاد به شبکههای اجتماعی اعلام کرده اروپا مصمم است قوانین خود را برای حفاظت از شهروندان، بهویژه نسل جوان، با جدیت اجرا کند.
هشدار اتحادیه اروپا به تیکتاک را باید فراتر از یک اخطار حقوقی ساده دید؛ این اقدام نشانه تغییر نگاه حاکمیتی به طراحی پلتفرمهاست. سالهاست که «اعتیادآور بودن» بهعنوان یک مزیت پنهان در شبکههای اجتماعی تلقی میشود، اما حالا اروپا تلاش میکند این منطق را به چالش بکشد. اگر این فشارها به تغییر واقعی در طراحی محصول منجر شود، شاید برای نخستینبار شاهد پلتفرمهایی باشیم که سلامت کاربر را نه در شعار، بلکه در معماری اصلی خود جدی میگیرند؛ مسیری که دیر یا زود سایر بازیگران بزرگ فناوری هم ناچار به دنبالکردن آن خواهند بود.
تیکتاک زیر تیغ قانون؛ هشدار اروپا و سایه جریمه میلیاردی
در صورتی که نتایج اولیه بررسیهای اتحادیه اروپا به تأیید نهایی برسد، تیکتاک ممکن است با جریمهای سنگین معادل ۶ درصد از گردش مالی جهانی خود مواجه شود؛ رقمی که برای این غول شبکههای اجتماعی به معنای پرداخت میلیاردها دلار خواهد بود. تیکتاک اما در واکنشی تند، ارزیابیهای کمیسیون اروپا را «کاملاً نادرست و فاقد مبنای منطقی» توصیف کرده و اعلام کرده است که برای دفاع از خود، از تمام ظرفیتهای حقوقی و قانونی موجود استفاده خواهد کرد.
این هشدار در خلأ صادر نشده و هم زمان با موجی جهانی از سختگیری علیه شبکههای اجتماعی، بهویژه در ارتباط با نوجوانان، مطرح شده است. اسپانیا پیشتر اعلام کرده دسترسی افراد زیر ۱۶ سال به شبکههای اجتماعی را محدود خواهد کرد. در همین راستا، فرانسه و بریتانیا نیز در حال بررسی سیاستهایی مشابه هستند تا از الگوی استرالیا پیروی کنند؛ کشوری که در آذرماه امسال، داشتن حساب کاربری در ۱۰ اپلیکیشن آسیبزا را برای افراد زیر ۱۶ سال بهطور رسمی ممنوع اعلام کرد.
فشار فزاینده دولتها بر تیکتاک و دیگر شبکههای اجتماعی نشان میدهد دوران بیقانونی پلتفرمهای دیجیتال رو به پایان است. جریمههای چندمیلیارددلاری شاید در کوتاهمدت بازدارنده بهنظر برسند، اما پیام اصلی این اقدامات، تغییر قواعد بازی است: پلتفرمها دیگر نمیتوانند رشد و سودآوری را به بهای سلامت روان نسل جوان توجیه کنند. اگر این روند ادامه یابد، شرکتهای فناوری ناچار خواهند شد طراحی محصولات خود را از پایه بازنگری کنند؛ تغییری که میتواند آینده شبکههای اجتماعی را بهکلی دگرگون کند.